johannes-passion

Dé Johannes-Passion: gewoon een goede presentatie van Bach?

Arnout Drenthel Presentatie-tips

Toen ik gisteravond een uitvoering van de Johannes-Passion bijwoonde, viel me op hoe Johann Sebastian Bach al verdraaid goed een aantal presentatie-technieken toepast.

Als je er vervolgens bij stilstaat dat in de 18e eeuw deze kennis al aanwezig was, dan is het toch verbijsterend dat veel presentaties nog maar weinig van deze technieken structureel toepassen.


Bach ‘presenteert’ het kruisigingsverhaal in de Johannes-Passion

In een Passie wordt het verhaal van de kruisiging van Jezus op muzikale wijze ‘verteld’ door een koor, solisten en instrumentalisten.

De versies van de Mattheus-Passion en Johannes-Passion (gebaseerd op de gelijknamige evangeliën) van Bach zijn de bekendste composities en trekken, eeuwen later, nog altijd grote groepen mensen naar concerten in de week voor Pasen.

Los van de waarde die de inhoud van het passie-verhaal voor je heeft, is het aardig om eens stil te staan bij de ‘presentatievorm’. In de versie van Bach worden verschillende technieken gebruikt, die er mede voor hebben gezorgd dat eeuwen na de compositie nog altijd mensen in groten getale deze concerten bijwonen.


Wat kun je leren uit de Johannes-Passion van Bach?

Bach had heel goed in de gaten hoe een publiek te boeien en hij gebruikte hiervoor verschillende technieken.

Wanneer je een van deze dagen naar de Johannes-Passion (of Mattheus-Passion) luistert, let dan eens op de volgende dingen. Ze hebben een directe relatie met de dingen die wij mensen leren om presentaties kracht bij te zetten.

Techniek van Bach: storytelling done right!

De Johannes Passie ‘vertelt’ het verhaal van de lijdensweg van Jezus. En Bach begrijpt hoe een verhaal verteld moet worden. Niet als feitenrelaas, maar met concrete personages zoals Jezus, Pilatus maar ook ‘het volk’.

Deze personages zijn geen figuranten, maar hebben een actieve rol in de vertelling. Doordat ze een letterlijke dialoog voeren, komt het verhaal echt tot leven.

Een van de beste technieken in storytelling is om het verhaal te vertellen aan de hand van met concrete personages, die op cruciale momenten een dialoog voeren.

Techniek van Bach: contrast in verhaallijn

Bach wisselt in de Johannes-Passion het vertelde verhaal niet alleen af met letterlijke dialogen, maar ook met duiding in tussenliggende aria’s.

Door die afwisseling in vorm en functie van de delen, blijft het passieverhaal (dat toch ruim twee uur duurt) boeien en geeft het de zender de mogelijkheid om een levendig beeld te vervlechten met het duiden van het verhaal, ofwel: betekenis geven.

Techniek van Bach: dichterlijke vrijheid

Bach gebruikt absoluut dichterlijke vrijheid. Hoewel de basis-tekst letterlijk ontleend is aan het evangelie van Johannes, past hij zowel teksten uit andere evangelies toe als vrije poëzie.

Alles met het doel om het verhaal en de compositie krachtiger te maken.

Techniek van Bach: benutten van multimedia

Als Bach PowerPoint had, had hij er vast mee geëxperimenteerd. Hij moest het doen met een aantal violen, hobo’s en wat dies meer zij.

Feit is dat hij – niet vreemd voor een componist – heel goed gebruikmaakt van het orkest.

De instrumenten laten bijvoorbeeld de haan kraaien en de onrust van het volk horen.

Een prima voorbeeld van ‘show me, don’t tell me’.

Techniek van Bach: emoties versterken

Maar ook algehele stemming en het benadrukken van woorden wordt kracht bijgezet door de muziek van orkest én zangers.

Zonder in al te veel muzikale terminologie te vervallen, versterkt de muziek het gevoel en de focus van het moment; treuren, radeloosheid, woede…

Nu kennen we dat van muziek en vinden we het begeleiden van de emoties door muziek ontzettend vanzelfsprekend. Een treurig nummer klinkt niet opgewekt.

Maar in presentaties geven we er nauwelijks aandacht aan. Door subtiel een boodschap te omlijsten met elementen die bijdragen aan de passende emotie (bijvoorbeeld door te variëren in stemvolume en -tempo), zouden presentaties een stuk krachtiger worden.

Techniek van Bach: herhaling

Behalve in de dialogen en vertelling, barsten de teksten (en muziek) van de herhaling. Soms met subtiele variaties, maar niet zelden in exacte herhaling.

Daardoor is voor het publiek heel duidelijk wat er gezegd (geduid) wordt. Mocht je nog twijfelen of even niet hebben opgelet? De herhaling helpt om de boodschap te bevestigen. Dat is wat de kracht van herhaling is.

Maar, is álles goed?

Bach heeft ontzettend veel technieken heel goed gebruikt. Dat zal er mede voor zorgen dat het stuk eeuwen na zijn dood nog zo populair is. En die technieken werken (dus) nog altijd.

Maar maakt dat de gemiddelde uitvoering van de Johannes-Passion de ‘ultieme’ presentatie?

Mwoah. Niet echt.

Vooropgesteld; er komt veel kijken bij een klassiek concert. Er zit veel in wat het de moeite waard maakt en het is niet aan mij om de technische kwaliteit te beoordelen.

Maar wat mij keer op keer opvalt, is dat de meeste koren, zangers en orkestleden er lijken te staan of zitten ‘omdat het moet’. Ik mis de beleving, de energie, het plezier op hun gezichten, in hun houding, in hun optreden.

Je zou het statig of ‘klassiek’ kunnen noemen, maar ik vind het vaak ronduit leeg om naar te kijken.

Misschien is het beroepsdeformatie en valt mij het alleen op, maar ik ben overtuigd dat als er maar een klein beetje meer passie in de musici te zien zou zijn, het geheel nog veel overweldigender zou zijn!

Ik denk dat Bach verzuimd heeft daar een notitie over te maken…

(Overigens; vreemd genoeg zie je die passie, emotie en energie wel bij veel dirigenten… maar die zie je als publiek niet. Blijkbaar werken spiegelneuronen toch niet zo goed als we misschien dachten.)

Meer (muzikale) uitleg bij de Johannes-Passion?
Wil je trouwens meer lezen over de Johannes-Passion en een analyse van de gebruikte (muzikale) technieken, dan kan ik je absoluut de uitleg van Eduard van Hengel aanraden!
Over de auteur

Arnout Drenthel

Arnout Drenthel (MSc) traint en adviseert organisaties en sprekers bij het ontwikkelen van een overtuigende, doelgerichte en heldere presentatie; in woord en in beeld. “Het moment dat een spreker ervaart hoe het is om anderen te inspireren; dat is magisch. Dan gebeurt er echt iets. En het is super om daar aan te mogen bijdragen.”
Arnout is mede-oprichter van Bento Presentaties. Gek op gadgets, quantified self, en complexe uitdagingen.

Ook interessant:

  • Blogartikel PowerPoint-presentatie op de iPad

    Jamie Garroch ging op zoek naar het antwoord op de vraag: "Hoe kan ik mijn PowerPoint-presentatie op de iPad afspelen?". Hij onderzocht zes manieren: Converteer de PowerPoint naar een video Converteer…

  • Feiten en emotie

    In Nederland presenteren we graag feiten om te overtuigen. Feiten zijn onweerlegbaar: het is zoals het is. En dat snapt je publiek ook, wanneer je het ze uitlegt. Toch? Ja,…

  • Goede foto's vinden voor je presentatie

    Goede foto's maken je presentatie mooier én professioneler. En dat zorgt dat jouw presentatie prettiger is om naar te kijken, maar vooral ook dat jij professioneler en overtuigender overkomt. Een…